Eng | Буряад | Рус|
 Гол һан 
 hонинууд 
 Сайтнуудай каталог 
 Проект тухай 
 Гэрэл зурагай галерей 

Главная / Home / Books catalog / Байгаалиин онсо хамгаалагдаха газарнууд / Заповеднигyyд

Разделы сайта

Запомнить меня на этом компьютере
  Забыли свой пароль?
  Регистрация

Погода

 

Законодательство


КонсультантПлюс

Гарант

Кодекс

Российская газета: Документы



Не менее полезные ссылки 


НОЦ Байкал

Галазий Г. Байкал в вопросах и ответах

Природа Байкала

Природа России: национальный портал

Министерство природных ресурсов РФ


Рейтинг@Mail.ru

  

Яндекс цитирования Яндекс.Метрика

Заповеднигууд - онсо хамгаалалгатай байгаалин газарнууд

                           БАРГАЖАНАЙ АМИДАРАЛТА ОРШОН ХАМГААЛГЫН ГАЗАР

Баргажанай амидаралта оршон хамгаалалгын байгаалиин газар – Россин дэбисхэр дээрэ эгээл урданай Байгал тойроод эрдэм шэнжэлэлгын эмхи зургаан.

Заповедник Эрхїїгэй генерал-губернаторай тогтоолоор 1916 оной майн 17-до байгуулагдаа. 1917 оной эхеэр Правительствын тогтоолоор заповедник байгуулагдаа гэжэ дансада оруулагдаћан байна.

Тэрэ їедэ хюдагдажа, барагдаха туйлдаа хїрэћэн булганай тоо толгой їлэћэн тэдыгээрнь хамгаалха, шэнжэлхэ зорилготой заповедник байгуулагдаа. Эдэ хэмжээ ябуулгануудай ашаар булганай тоо толгой урданайнгаа хэмдэ хїрэжэ олошороо. Эндэ булганћаа гадуур їнэтэ арћатай бусад жэжэ ан амидардаг: їен (горностай), ћолонго (колонок), бїдїїн хїзїїн (хорь), хэрмэн (белка), охотноон (ласка), халюун (выдра), шэлїїћэн (рысь).

Заповедник Байгалай зїїн хойто эрьеэр, Баргажанай шэлын ташалангай дундуур багаар, 347 000 га талмай эзэлдэг. Заповеднигэй 55 хубинь (%) тон хомор ургамалтай нюсэгэн хаданууд, шулуун оройнууд, 16 хубинь лэ доогуур, Байгалай эрье шадараар юм. Урда хажуунь Байгалай Арын їндэћэтэнэй парктай хилэтэй. Бїхы талмайн 220 000 гектарынь ой модотой.

Эндэ 886 янзын ургамалнууд ургадаг, тэдэнэй 7-ниинь – хоморой. Заповедниктэ 41 тїхэл янзын амитад, 274 тїхэлэй шубууд, 4 янзын рептилинїїд, 2 янзын ућан соошье, агаарташье амилха аргатай амитад, 50 тїхэлэй  загаћад амидардаг. 400 - ћаа 760 хїрэтэр халуунтай олон тоото булагууд газар дороћоо гаража байдаг.

1986 ондо Баргажанай заповедник амидаралта оршондо хабаатай болгогдоћон байгаа. 1996 ондо заповеднигэй бїхы талмай “Байгал нуур” гэжэ Бїхэдэлхэйн байгаалиин баялигта хабаатай болгогдоћон юм.

Заповеднигэй тїб Байгалай эрьеын Давша ћууринда анхандаа байћан, тэрэнэй ажабайдал хангалгын хїндэ ушарћаа энэ тїб Нижнеангарск хотодо абаашагдаћан байгаа. Тэрэнэй эрдэмэй таћаг – Улаан-Їдэдэ. Давша ћууринда заповеднигэй байрын тїхеэрэлгэнїїд байћан зандаа.

Заповеднигэй дэргэдэ байгаалиин їзэсхэлэн нээгдэнхэй. Тэрэниие Байгал дээгїїр аяншалагшад хараха аргатай.   

ДЖИРГЫН АМИДАРАЛТА ОРШОН ХАМГААЛГЫН ГАЗАР

Джиргын заповедник 1974 ондо байгуулагдаћан Гїрэнэй заказнигай їндэћэн дээрэ 1992 ондо байгуулагдаћан юм.

Заповедник Буряад Республикын хойто хажууда (Хурамхаанай аймаг), гурбан ехэ – Баргажанай, Икадай, Урда-Муяын шэлэнїїдэй уулзуур дээрэ, Баргажан голой эхин багаар байгуулагдаћан. Хойто захань Хурамхаанай ба Хойто-Байгалай аймагуудай, зїїн захань Хурамхаанай ба Бабантын аймагуудай хоорондын хилэ зубшажа тааралданхай, баруун захань Баргажан голой зїїн эрьеэр, урда захань – Джирга Сея хоёр голнуудые ћалгааћан шэлын оройгоор гарадаг. Заповеднигэй тїб – Майский ћуурин. Заповеднигэй эзэлдэг талмай 238 088 га, энэнь Хурамхаанай аймагай талмайн 19% болодог.

Багалай арын хойто, Байгал шадарай зїїн хойто (Баргажан голой эхин, Икадай шэлэ) хажуунуудай эхэ тїрэл байгаалиие тэрэл хэбээрнь байлгаха, амита болон ургамалай байгаалиин жама ёћые шэнжэлхэ, байгаали хамгаалгые эрдэмэй талаћаа їндэћэлхэ гэћэн гол зорилготой энэ заповедник байгуулагдаћан байгаа.

Заповеднигэй дэбисхэр дээрэ 29 тїхэлэй хоморой ба ондоо тээ хаанашье ушардаггїй ургамалнууд, 45 тїхэлэй ћїн тэжээлтэд (тэдээн соо хоморой, 8-ниинь Россин, 29-ниинь Буряад Республикын Улаан номуудта оруулагдаћан), 108 тїхэлэй шубууд, 18 тїхэлэй загаћад, тиихэдэ 3 тїхэлэй газар-ућанай амитад тоологдоно.

Заповеднигэй ургамалнууд їндэрэй гурбан бїћэлїїртэ хубаардаг: хадын-ойто талын, хадата тайгын, хадын їндэрэй. Тэндэнь ехэнхидээ шэнэћэн байха. Нам газараар їлэн їбћэтэй намаг байха, харганай бургааћан ургадаг.

Загаћад гэбэл – нуурай-голой тїхэлнїїд: хадарин, ялаагана, голой жараахай, тула, гутаар, сурхай, ћэлбэрїїћэн, їгышье ћаа сагаан загаћан гэдэг.

 Джиргын заповедник мїлхижэ ябадаг амитадаар баян гэжэ мэдээжэ. Тэдэнь 6 тїхэлэй. Тэдээн соонь монгол гїрбэл, юрын уж могой, угалза хээтэй полоз, юрын гадюка – эдэ баран Буряад Республикын Улаан номдо оруулагданхай.

Мїнєє їедэ заповеднигтэ 201 янзын нюрга-хїзїїнэй яћатай амитад бии гээд мэдээжэ. Тиимэ яћагїй амитад бїришье ћаа олон, 839 янзын гээд мэдээжэ, 164 янзын абаахайнууд байха.

Эндэхи шубууд нюрга-хїзїїнэй яћатай бусад амитадћаа тїхэл янзаараа олон. Мїнєє 142 янзын шубууд амидарна гээд лаб мэдээжэ, энэнь Байгал нуурай хойто хажуугай амитадай бїхы тїхэл янзануудай 40,3% болодог.

Шубуудай 29%-нь Буряадай Улаан номдо оруулагданхай: (эдээнэй нэрэнїїдэй оршуулгын хаанашье їгы тула ород хэлэн дээрэ їгтэбэ) аполлон восточный, махаон сибирский, таймень, черный аист, лебедь-кликун, черная кряква, касатка, каменушка, горбогосый турпан, большой подорлик, могильник, беркут, орлан-белохвост, кречет, сапсан, чеглок, дербник, белая сова, филин, ястребиная сова, длиннохвостая неясыть, крапивник, малая пестрогрудка, желтоголовый королек, обыкновенная пищуха. Усатая ночница, бурый ушан, речная выдра, северный олень.

Ћїїлэй їедэ тэдэнэй хойноћоо хуули бусаар агнуури хэгшэд олошоржо, тэдэнэй, илангаяа доргоной, хїдэриин, гїрєєћэнэй, тоо толгой їсєєрєє.

Мїльћэтэ їеын Амудай хотогорые заповеднигэй тїб гээд нэрлэмээр. Тэндэ олон тоото тон сэбэр ућатай нуурнууд элбэг. Эгээ ехэнь Амут нуур. Тэрэ зундаа эгээл ћайнаар халахадаа +60 С болодог. Баргажан голой нуур мэтэ таляан газарнууд ћонирхолтой – Боолон-Тїмэр нуур, Чурикто. Боолон-Тїмэр нуур хатуу, эзэтэй нуур гээд хэлсэдэг, урда їедєє эндэ Баргажанай гол мїрэнїїдтэ ућа заяадаг агууехэ бєє ажаћуућан гээд домог бии.

Джиргын заповедник болобол газарай болон ућанай, хоморой ба їгы болохо туйлдаа хїрэћэн амитадай ба ургамалай аймагай айхабтар шухала хамтадхагдаћан согсос гээшэ.     

БАЙГАЛАЙ АМИДАРАЛТА ОРШОН ХАМГААЛГЫН ГАЗАР

Буряадай АССР-эй Министрнїїдэй Соведэй 1968 оной декабриин 31-нэй 461 дугаарай Тогтоолой їндэћэн дээрэ РСФСР-эй Министрнїїдэй Соведэй 1969 оной сентябриин 26-най 571 дугаарай Тогтоолоор Байгалай гїрэнэй байгаалиин оршон хамгаалгын газар байгуулагдаћан юм.

Хамар-Дабаанай шэлын, мїн Байгал нуурай эрье шадарай байгаалиин ба хадата-тайгын хамтадхагдаћан согсос тэрэ хэбээрнь їлээхэ ба шэнжэлхэ зорилготой энэ заповедник байгуулагдаћан юм. Энээндэ Байгалай бїхы шахуу эрьенїїд хабаатай. 1950-дахи онуудаар заповедник байгуулха тухай бодомжологдожо захалћан, Забайкальскын ЦБК-гай барилгатай холбоотой байгаали хамгаалгын асуудалнууд энэ шиидхэбэриин тїлхисэ боложо їгэћэн байгаа. Мїнєє энэ комбинадай хаядаћан Байгал тойроод ургамалда ямар нїлєє їзїїлнэб гэжэ сэгнэлтэ їгэхэ аргатай гансахан эхэ хэмжїїр (эталон) болонхой.

Заповедник Байгалай зїїн урда эрьеэр Буряад Республикын урда хажууе эзэлжэ, 165 700 га газарта байгуулагданхай. Эндэ Кабанскын, Сэлэнгын, Зэдын аймагууд ороно, хойто хилэнь Улаан-Їдэ – Эрхїї гэћэн автозамаар гарадаг. Урда хажуунь Химни голоор, баруун хажуунь – Выдриная, Ключевая, Хандагайта голнуудаар, тиихэдэ зїїн хажуунь – Мишиха голоор ба Їбэр-Хон голой зїїн эрьеэр гарана. Заповеднигэй тїбтэ 2-2,3 мянган м. їндэртэй хаданууд ородог, тэдэнэй эгээ їндэрынь Соохор хада (2 361 м.).

Заповеднигэй эзэлдэг талмайда уларилай байдал тэгшэ бэшэ. Хамар-Дабаанай урда ташалангаар континентальна уларилай шэнжэнїїд, хойто ташаландань нуурай нїлєєн їзэгдэдэг. Їбэлынь саћа багатай, їнгэрїї ехэ хїйтэн болодоггїй, хуурайшаг ба ћэрюубтэр зунтай.

Заповеднигэй 68%-е тайга эзэлдэг: Ара таладаа – хуша, жодоо, їбэр таладаа – нарћа-шэнэћэтэ. Заповеднигэй арбанай нэгэ хубиие ногоо элбэгтэй альпийскэ талмайнууд эзэлдэг.

Эндэ 800 янзын ургамалнууд, тэдэнэй 12 янзануудынь – хоморой, 37 янзын ан амитад, 260 янзын шубууд амидардаг. Тэдээн сооћоо эгээл олониинь – хїдїї, ћойр, бїргэд, торхируу, шара шубуун.

1985 ондо заповеднигэй мэдэлдэ Кабанскын федеральна заказник (12 000 га) їгтэћэн байгаа. 1986 онћоо заповедник “Байгал нуур” гэћэн Бїхэдэлхэйн байгаалиин угай баялигай тоодо оруулагданхай.

Заповеднигэй тїб Кабанскын аймагай Танхой ћууринда. Эндэ байгаалиин їзэсхэлэн бии. Заповеднигэй урда хилээр хэдэ хэдэн аяншалагшадай зїргэнїїд бии юм.

Назад в раздел






СПРАВОЧНАЯ СЛУЖБА

Национальная библиотека Республики Бурятия

Научно-практический журнал Библиопанорама

Охрана озера Байкал 
Росгеолфонд. Сибирское отделение   
Туризм и отдых в Бурятии 
Официальный портал органов государственной власти Республики Бурятия 





Copyright 2006, Национальная библиотека Республики Бурятия
Информационный портал - Байкал-Lake